Η αλληγορία της ελιάς ως μάθημα υπακοής και ταπείνωσης

Ακολουθεί η καταγραφή αυτούσιου κειμένου από σχετική διήγηση του Ιερομονάχου Χρυσάνθου Αγιαννανίτου, όπως αποτυπώνεται στο έργο του:Γεροντικαί ενθυμήσεις και διηγήσεις.

Οἱ πατέρες τοῦ Κοινοβίου, εἰς τὴν ἐποχὴν τὴν ἰδικήν μας ἦσαν ἁπλοϊκοὶ ἀλλὰ ἔμπειροι.

Μοῦ ἔλεγον· "Πήγαινε εἰς τὸ ἐλαιοτριβεῖον καὶ ὅ,τι θὰ ἰδῆς νὰ ἔλθης νὰ μᾶς τὸ εἴπης". Ἐπήγαινα καὶ ἔβλεπα τὸν Γέρο Ἀμβρόσιον ὅπου ἦτο ἀρχηγὸς εἰς τὸ ἐλαιοπιεστήριον. Ἐπέστρεφον καὶ μοὶ ἠρώτουν: "-Τί εἶδες ἐκεῖ;". Ἐγὼ ἐπειδὴ ἤμουν ἀπὸ τὴν Ἀθήνα ὡμίλουν μὲ τὸ ἀθηναϊκὸν ὕφος τὸ ὑπερήφανον καὶ ὅ,τι εἶχον ἰδεῖ τοὺς τὸ ἔλεγον.

"-Τώρα ἡσύχασε καὶ πρόσεξε εἰς ἐκεῖνα ποὺ θὰ σοῦ εἴπωμεν", μοῦ ἔλεγον ἐκεῖνοι.

"Ἡ ἐλιὰ κάμνει πρῶτον τὸν ἀνθόν, μετὰ τὸν ἀνθὸν δέχεται τοὺς καιρούς. Καὶ ἂν εἶναι εὔκρατοι τοὺς ὑπομένει, ἐὰν δὲ εἶναι δύστροποι πάλιν ὑπομένει, καὶ ἀπὸ τὸν ἀνθὸν μὲ μεγάλην ὑπομονὴν γίνεται ἐλιά.

Ἔρχεται καὶ ὁ καιρὸς τῆς συλλογῆς. Ἡ ἐλιὰ μὲ μεγάλην χαρὰν δίδει τὸν καρπόν της εἰς τοὺς ἀνθρώπους. Οἱ ἄνθρωποι τὸν συλλέγουν. Κατόπιν ἡ ἐλιὰ διέρχεται διὰ τοῦ πιεστηρίου καὶ στενοχωρουμένη καὶ τεθλιμμένη δίδει τὸ λάδι.

Τώρα, κάθε Μοναχὸς πρέπει νὰ σκέπτεται, ὅτι τὸ δένδρον τῆς ἐλαίας φέρει τὸν τύπον τοῦ Μοναστηρίου. Ὁ ἀνθὸς εἶναι ὁ ἀρχάριος, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀγαθοὺς λογισμούς, ὅπως εἶναι τό· “γενέσθω πάντων μωρός” καὶ διὰ τῆς ταπεινοφροσύνης ἔχει εὐκράτους καιρούς, οἱ ὁποῖοι εἶναι οἱ ἀγαθοὶ λογισμοί. Οἱ δὲ δύστροποι καιροὶ εἶναι οἱ λογισμοὶ τῆς ὑπερηφανείας, ἤτοι ὁ ἐγωισμὸς καὶ ἡ οἴησις. Ὁ ἐπιστατῶν εἰς τὸ λαδαριὸ εἶναι ὁ Ἡγούμενος. Ἐκεῖ αἱ ἐλαῖαι πιέζονται εἰς τὸ πιεστήριον, τὸ ὁποῖον συμβολίζει τὴν τελείαν ὑπακοὴν καὶ κοπὴν τοῦ θελήματος καὶ φρονήματος. Ὁ δὲ ἐπιστάτης Ἡγούμενος διὰ νὰ ἐξέλθη ὅλον τὸ λάδι καὶ νὰ μείνη καρπὸς ξηρὸς μεταχειρίζεται ἀκόμη καὶ νερὸν καυστικώτατον."

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα ορθόδοξης ασκητικής διδασκαλίας.Χρησιμοποιείται μια δυνατή και παραστατική αλληγορία, παρομοιάζοντας την πορεία του μοναχού (και κατ' επέκταση κάθε πιστού που αγωνίζεται πνευματικά) με τη διαδικασία παραγωγής του ελαιολάδου.

Στην αρχή, ο αφηγητής ομολογεί ότι επέστρεψε από το ελαιοτριβείο μιλώντας στους απλούς πατέρες με το «αθηναϊκόν ύφος το υπερήφανον». Οι έμπειροι γέροντες δεν τον επιπλήττουν αυστηρά, αλλά του λένε «τώρα ησύχασε και πρόσεξε». Στην ορθόδοξη παράδοση, ο πνευματικός πατέρας θεραπεύει το πάθος της έπαρσης (είτε πρόκειται για κοσμική μόρφωση είτε για καταγωγή) μέσα από την πατρική νουθεσία και την καλλιέργεια της ταπείνωσης.

Το δέντρο της ελιάς συμβολίζει το ίδιο το Μοναστήρι, τον προστατευμένο χώρο δηλαδή της πνευματικής άσκησης.

Ο ανθός της ελιάς είναι ο "αρχάριος" μοναχός. Είναι πνευματικά εύθραυστος, αλλά γεμάτος αγαθούς λογισμούς, θεϊκό ζήλο και πρόθεση να γίνει «μωρός» (ανόητος) στα μάτια του κόσμου, για να κερδίσει τον Χριστό.

Οι εύκρατοι καιροί συμβολίζουν την ταπεινοφροσύνη και τους καλούς λογισμούς που γαληνεύουν και τρέφουν την ψυχή.

 Οι Δύστροποι καιροί είναι οι λογισμοί της υπερηφάνειας, ο εγωισμός και η οίηση. Ο μοναχός καλείται να δείξει καρτερία απέναντι σε αυτές τις "καιρικές" εναλλαγές του πνευματικού πολέμου («με μεγάλην υπομονήν γίνεται ελιά») ώστε να ωριμάσει.

Το Πιεστήριο (Η Κοπή του Ιδίου Θελήματος)είναι το σημείο που αποτελεί τον πυρήνα του μοναχικού ιδεώδους. Η ελιά, για να δώσει το λάδι της, πρέπει να συνθλιβεί («στενοχωρουμένη και τεθλιμμένη»). Το πιεστήριο συμβολίζει την τελεία υπακοή και την κοπή του ιδίου θελήματος. Η πνευματική καρποφορία (το λάδι/έλεος/Χάρις) δεν έρχεται μέσα από την άνεση, αλλά μέσα από το συνθλιπτικό γκρέμισμα του εγωισμού. Όπως η ελιά πρέπει να πιεστεί, έτσι και ο άνθρωπος απαρνιέται το εγωιστικό του φρόνημα για να αφήσει χώρο στη Χάρη του Θεού.

Ο Ηγούμενος παρομοιάζεται με τον επιστάτη του ελαιοτριβείου. Δεν είναι ένας τύραννος, αλλά ο έμπειρος οδηγός που γνωρίζει πώς να βγάλει το καθαρότερο απόσταγμα από τον μοναχό.

Το «καυστικώτατον νερόν» συμβολίζει τις αυστηρές δοκιμασίες, τους κανόνες και τις νουθεσίες που επιβάλλει. Σκοπός δεν είναι η τιμωρία, αλλά η πλήρης κάθαρση, ώστε να εξέλθει όλο το πολύτιμο λάδι των αρετών και να μείνει ο «καρπός ξηρός», δηλαδή μια ψυχή εντελώς απαλλαγμένη από τη φιλαυτία και το κοσμικό φρόνημα.

Η αλληγορία της ελιάς μάς υπενθυμίζει μια βασική αλήθεια της Ορθόδοξης πνευματικότητας.Η Χάρις του Θεού αναβλύζει από την εκούσια θυσία.Όπως η ελιά δεν μπορεί να δώσει το φως και την τροφή του λαδιού αν δεν περάσει από τη «στενοχώρια» του πιεστηρίου, έτσι και η ανθρώπινη ψυχή δεν μπορεί να καθαρθεί αν δεν συνθλίψει τον εγωισμό της κάτω από την υπακοή και την ταπείνωση.

Σε έναν κόσμο που προβάλλει την αυτοπεποίθηση και την ικανοποίηση του θελήματος ως ύψιστα αγαθά, η φωνή των απλοϊκών πατέρων μάς καλεί σε μια άλλη οδό. Μας διδάσκει ότι οι δύστροποι καιροί (οι δυσκολίες και οι πειρασμοί)δεν είναι εμπόδια, αλλά οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την ωρίμανση του καρπού.

Τελικά, ο σκοπός της πνευματικής ζωής, όπως περιγράφεται στο κείμενο, είναι η πλήρης κένωση από το ίδιον φρόνημα. Όταν ο άνθρωπος αφεθεί με εμπιστοσύνη στα χέρια του πνευματικού του οδηγού και υπομείνει τη διαδικασία της πίεσης των παθών του, τότε μόνο η ψυχή του γίνεται καθαρή, φωτεινή και γεμάτη από το έλεος του Θεού, έτοιμη να προσφέρει παρηγοριά και φως στους γύρω του.

Πηγή:Γεροντικαί ενθυμήσεις και διηγήσεις.

Ιερομόναχος Χρύσανθος Αγιαννανίτης

Απόδοση:Χριστόδουλος Μολύβας